Pushtimarga atau Vallabha Sampradāya, ialah satu tradisi bhakti Vaishnava (pengabdian) dalam agama Hindu yang diasaskan pada awal abad ke-16 oleh Vallabhacharya (1473–1531). Istilah pushti dan pushtimarga diperkenalkan oleh Vallabhacharya dan kemudiannya menjadi konsep penting dalam kesusasteraan bhakti.

Penganut Puṣṭimārga memuja Sri Krishna serta mengamalkan bentuk bhakti yang berpusat kepada Krishna ketika usia mudanya sebagaimana digambarkan dalam Bhagavata Purana, termasuk pelbagai līlā (permainan suci) di Bukit Govardhan.^[1]

Mazhab Puṣṭimārga berpegang kepada falsafah Suddhadvaita yang diasaskan oleh Vallabha. Menurut falsafah ini, Krishna dianggap sebagai Tuhan Yang Maha Esa dan sumber segala kewujudan. Jiwa manusia dipercayai mengandungi cahaya ketuhanan Krishna, manakala pembebasan rohani (moksha) diyakini dicapai melalui anugerah (anugraha) Krishna.^[2]

Dalam tradisi ini, Krishna disembah melalui amalan seva, iaitu suatu bentuk pengabdian yang melibatkan penyajian makanan dan minuman, persembahan muzik, seni serta pelbagai bentuk layanan kepada arca atau svarupa ("perwujudan diri") Krishna. Amalan ini bertujuan menggambarkan dan menghidupkan semula rutin harian Krishna ketika zaman kanak-kanaknya di Braj.

Para pengikut tradisi ini dikenali sebagai Pushtimargi atau Vaishnava Pushtimargiya. Mazhab ini mempunyai pengaruh yang kuat di negeri Rajasthan dan Gujarat di India, serta dalam kalangan komuniti diaspora dari kedua-dua wilayah tersebut di seluruh dunia. Kuil Shrinathji di Nathdwara, Rajasthan, merupakan pusat suci utama Pustimarga, dengan asal usulnya bermula pada tahun 1669.

Menurut ajaran Vallabhacharya, bhakti atau pengabdian kepada Tuhan terbahagi kepada dua bentuk utama, iaitu maryada bhakti dan pushti bhakti.^[3]

Maryada bhakti merujuk kepada pengabdian yang mengikuti kaedah-kaedah yang ditetapkan dalam kitab suci. Amalan ini merangkumi pelbagai bentuk ibadat seperti sravana (mendengar kisah dan kemuliaan Tuhan), kirtana (menyanyikan nama dan pujian kepada Tuhan) dan arcana (pemujaan secara ritual). Penganut yang mengikuti jalan ini bergantung kepada usaha dan disiplin rohani mereka sendiri.

Sebaliknya, Pushtimarga ialah jalan pengabdian yang berasaskan pushti, iaitu rahmat atau anugerah Tuhan. Secara harfiah, pushti bermaksud "pemeliharaan", "pengukuhan" atau "pemupukan". Dalam konteks teologi Vallabhacharya, istilah tersebut merujuk kepada pemupukan rohani yang diterima oleh seseorang melalui rahmat Tuhan, dan bukannya pemeliharaan jasmani.

Dalam tradisi ini, seseorang yang menerima rahmat Tuhan dikenali sebagai pushti-jiva, iaitu jiwa yang diterima sebagai milik Tuhan. Menurut ajaran Pushtimarga, jiwa sedemikian memiliki kasih sayang dan keterikatan yang semula jadi serta tanpa syarat kepada Tuhan. Kasih tersebut dianggap sebagai manifestasi rahmat dan kasih kurnia ilahi.

Banyak kitab mengenai bhakti menghuraikan konsep navavidha bhakti atau sembilan bentuk pengabdian, iaitu:

• sravana – mendengar kisah dan kemuliaan Tuhan;
• kirtana – menyanyikan nama dan pujian kepada Tuhan;
• smarana – sentiasa mengingati Tuhan;
• padasevana – berkhidmat kepada kaki suci Tuhan atau imej-Nya;
• arcana – pemujaan secara ritual;
• vandana – memberi penghormatan dan sujud kepada Tuhan;
• dasya – menganggap diri sebagai hamba Tuhan;
• sakhya – menjalin hubungan persahabatan dengan Tuhan; dan
• atmanivedana – menyerahkan diri sepenuhnya kepada Tuhan.

Menurut ajaran Vallabhacharya, lapan bentuk pertama tergolong dalam maryada bhakti, manakala Pushtimarga bermula dengan atmanivedana, iaitu penyerahan diri sepenuhnya kepada Tuhan. Penganutnya percaya bahawa rahmat Tuhan merupakan satu-satunya jalan untuk mencapai kemajuan rohani.

Sebagai sebahagian daripada tradisi tersebut, seseorang yang ingin memasuki Pushtimarga menerima mantra penyerahan diri daripada seorang guru yang bertauliah melalui upacara yang dikenali sebagai Brahma Sambandha. Menurut kepercayaan Pushtimarga, upacara ini membebaskan seseorang daripada dosa-dosa lampau, sebagaimana Sungai Gangga dipercayai menyucikan segala kekotoran yang mengalir ke dalamnya.

Dalam tradisi ini juga, keberkesanan inisiasi tersebut dipercayai bergantung pada kekuatan iman dan kesungguhan rohani seseorang pengikut.

(Rencana utama: Vallabhacharya)

Vallabhacharya dilahirkan dalam sebuah keluarga Brahmin Telugu di India Selatan. Beliau menerima pendidikan tradisional dalam kitab-kitab Sanskrit dan dikenali sebagai seorang pelajar yang sangat berbakat sejak usia muda.

Menurut tradisi Pushtimarga, pada tahun 1494, ketika berusia sekitar 15 tahun, Vallabhacharya mengalami suatu pengalaman rohani yang membolehkannya menerima mantra Brahma Sambandha daripada Sri Krishna. Mantra tersebut dipercayai digunakan untuk menyucikan kekotoran rohani dalam jiwa manusia. Beliau kemudiannya memberikan mantra tersebut kepada Damodardas Harsani, yang dianggap sebagai pengikut pertama tradisi Pushtimarga.

Semasa berada di Bukit Govardhan, Vallabhacharya mengisytiharkan bahawa batu yang disembah sebagai Devadamana merupakan arca (manifestasi suci) Sri Nathji, lalu memperkenalkan sistem seva (khidmat ibadat) yang rasmi kepada Tuhan.

Vallabhacharya menjalani kehidupan sebagai seorang berumah tangga dan mempunyai dua orang anak lelaki, iaitu Gopinatha dan Vitthalanatha.

Sepanjang hayatnya, beliau melakukan tiga kali jelajah ziarah ke seluruh India. Dalam perjalanan tersebut, beliau memperoleh ramai pengikut, terutamanya di Dataran Gangga dan Gujarat. Kebanyakan pengikutnya terdiri daripada golongan pedagang dan petani, yang tertarik kepada ajaran Vallabhacharya mengenai kesucian sosial dan keagamaan.

Vallabhacharya meninggal dunia pada tahun 1530 dan melantik anak sulungnya, Gopinatha, sebagai penggantinya.

Pada tahun 1540, para pendeta Gaudiya yang bertugas mengendalikan pemujaan Sri Nathji, dan yang sebelum itu dilantik oleh Vallabhacharya, telah diusir dari Bukit Govardhan. Peristiwa ini menyebabkan tradisi Pushtimarga memperoleh kawalan sepenuhnya terhadap pemujaan dewa tersebut.

Pada tahun 1542, Gopinatha meninggal dunia, diikuti tidak lama kemudian oleh kematian anak lelakinya. Keadaan ini menyebabkan Vitthalanatha mengambil alih kepimpinan Pushtimarga.

Antara tahun 1543 hingga 1581, Vitthalanatha mengadakan beberapa siri lawatan ke Gujarat untuk mengumpulkan dana serta mengembangkan ajaran Pushtimarga. Dalam tempoh tersebut, beliau berjaya menarik ramai pengikut daripada kalangan pedagang, petani dan artisan. Beliau juga memperoleh naungan daripada pemerintah-pemerintah Hindu dan kerajaan Mughal.

Vitthalanatha turut memperkembangkan bentuk seva (khidmat ibadat) yang sebelum ini diamalkan secara sederhana pada zaman bapanya kepada suatu bentuk ibadat yang lebih menitikberatkan unsur estetika. Amalan tersebut bertujuan menggambarkan semula kehidupan harian Sri Krishna, termasuk mempersembahkan pakaian mewah, barang kemas, minyak wangi dan hidangan istimewa kepada dewa. Unsur seni seperti lukisan dan puisi juga dimasukkan ke dalam upacara keagamaan.

Selepas kematian Vitthalanatha, kepimpinan rohani mazhab ini dibahagikan kepada tujuh orang anak lelakinya. Beliau telah mengagihkan svarupa (arca atau manifestasi suci) utama Krishna kepada mereka, di samping memberikan hak eksklusif untuk menganugerahkan mantra Brahma Sambandha, iaitu upacara inisiasi bagi menerima anggota baharu.

Pembahagian tersebut membawa kepada pembentukan Tujuh Rumah (Sat Ghar) atau Tujuh Takhta (Sat Gaddi) dalam tradisi Pushtimarga. Semua keturunan lelaki Vallabhacharya melalui garis keturunan bapa mempunyai hak untuk memberikan inisiasi tersebut. Mereka menggunakan gelaran Maharaja ("Raja Agung") atau Goswami, manakala ketua Rumah Pertama memegang gelaran Tilkayat dan dianggap sebagai primus inter pares ("yang pertama dalam kalangan yang setara").

Sejak pembahagian kepimpinan selepas kematian Vitthalanatha, Pushtimarga tidak lagi mempunyai satu pihak berkuasa pusat yang menyeluruh. Sebaliknya, kepimpinan dibahagikan kepada tujuh cabang yang berasingan tetapi mempunyai kedudukan yang sama. Kuasa rohani kekal dalam kalangan keturunan lelaki Vallabhacharya, dan setiap guru mempunyai kuasa tertinggi terhadap para pengikut yang menerima inisiasi daripadanya.

Dalam kalangan ketujuh-tujuh cabang tersebut, keturunan lelaki sulung daripada setiap keluarga mempunyai kedudukan yang lebih tinggi sebagai penjaga arca Krishna yang paling dihormati. Antara mereka, keturunan Giridhara, anak sulung Vitthalanatha, dianggap mempunyai kedudukan rohani yang tertinggi kerana menjadi penjaga arca asal Sri Nathji di Nathdwara, yang menjadi destinasi ziarah utama bagi para penganut Pushtimarga.

Anak-anak lelaki Vitthalanatha terus memperoleh naungan daripada maharaja-maharaja Mughal bagi perkembangan tradisi Pushtimarga. Salah seorang daripada mereka, Gokulanatha, menghasilkan banyak karya dalam bahasa Sanskrit dan khususnya bahasa Braj, yang menghuraikan semula ajaran Vallabhacharya dalam bahasa yang lebih mudah difahami.

Gokulanatha dianggap sebagai tokoh Pushtimarga yang paling berpengaruh pada zamannya. Menurut sumber-sumber tradisi mazhab tersebut, beliau mempertahankan hak penganut Pushtimarga untuk memakai tilak mazhab dan mala yang diperbuat daripada kayu tulsi dalam perdebatan dengan seorang pertapa Shaiva-Tantra bernama Jadrup, yang dikatakan mempunyai pengaruh besar terhadap Maharaja Mughal Jahangir.

Pada awal abad ke-17, berlaku pertikaian antara beberapa cabang Pushtimarga mengenai hak untuk mengendalikan pemujaan Sri Nathji. Dalam pertikaian tersebut, Maharaja Jahangir memihak kepada Tilkayat Vitthalaray, dengan mengiktiraf bahawa Rumah Pertama mempunyai kedudukan yang lebih utama berbanding cabang-cabang yang lain.

Sepanjang abad tersebut, Rumah Ketiga dan Rumah Keenam turut terlibat dalam pertikaian berhubung hak pemujaan terhadap Balakrishna. Pertikaian itu menyebabkan kedua-dua cabang tersebut meninggalkan wilayah Braj dan berpindah ke Gujarat. Rumah Ketiga kemudiannya menetap di wilayah Mewar, Rajasthan, di mana mereka diterima baik oleh pemerintah tempatan dan diberikan perlindungan.

Di Braj, Pemberontakan Jat yang berlaku semasa pemerintahan Maharaja Mughal Aurangzeb memaksa banyak komuniti keagamaan, termasuk cabang-cabang Pushtimarga yang masih tinggal di wilayah tersebut, berpindah ke Rajasthan untuk mendapatkan perlindungan. Rumah Pertama, yang bertanggungjawab menjaga Sri Nathji, akhirnya menetap di sebuah perkampungan di Mewar yang kemudiannya berkembang menjadi bandar Nathdwara.

Sejak ketibaan mereka di Rajasthan pada penghujung abad ke-17 hingga akhir abad ke-19, para goswami Pushtimarga berperanan sebagai guru rohani dan juga jagirdar (pemegang tanah feudal) dalam istana Mewar.

Kerajaan Mewar, yang menentang kekuasaan Empayar Mughal, berusaha membentuk imej sebagai pelindung dharma Hindu melalui komitmen teologi dan naungan yang telah lama diberikan kepada tradisi Pushtimarga. Di samping itu, kerajaan juga berhasrat merangsang ekonomi negeri dengan menggalakkan kegiatan ziarah para penganut Vaishnava dari Gujarat, yang kebanyakannya terdiri daripada golongan pedagang.

Sebagai balasan, para goswami Pushtimarga menikmati sokongan keagamaan dan kewangan daripada kerajaan Mewar. Para maharaja Pushtimarga turut muncul sebagai pemilik tanah yang kaya serta memperoleh perlindungan dan pelbagai keistimewaan daripada pemerintah Mewar melalui hubungan rapat mereka dengan golongan bangsawan Rajput dan sumbangan daripada para pedagang Vaishnava dari Gujarat.

• https://pushtimarg.net/seva/
• https://bvmlu.org/VS/sva.html
• https://www.jagadgurusiddhaswarupananda.com/insights/pusti-marga